Zamek w Łęczycy to jedna z niewielu kazimierzowskich warowni na ziemi łódzkiej, która przetrwała do dziś w formie pozwalającej wyobrazić sobie, jak wyglądało życie w średniowiecznej twierdzy. Wzniesiony w XIV wieku na sztucznym wzniesieniu nad Bzurą, otoczony fosą i zbudowany z czerwonej cegły – dziś mieści muzeum i co roku gości tysiące widzów podczas słynnych turniejów rycerskich.
A jeszcze ma swojego diabła. Borutę.
- autentyczna średniowieczna architektura
- fascynujące turnieje rycerskie
- malownicze otoczenie nad Bzurą
- bogata historia i legendy
- muzeum z ciekawymi eksponatami
Kazimierzowska twierdza nad Bzurą
Budowę zamku rozpoczęto prawdopodobnie między 1357 a 1365 rokiem, za panowania Kazimierza Wielkiego. Król potrzebował silnego punktu obronnego w tym rejonie – Krzyżacy jeszcze w 1331 roku spalili starszą osadę w pobliskim Tumie, więc mieszkańcy przenieśli się w bezpieczniejsze miejsce. Tam właśnie stanął murowany zamek, który miał ich chronić przed kolejnymi najazdami.
Warownia powstała na sztucznie usypanym podwyższeniu, oddzielona od miasta własną fosą napełnianą wodą z rzeki. Całość zbudowano z czerwonej cegły na kamiennych fundamentach – plan miał kształt nieregularnego czworokąta o wymiarach około 43 na 66 metrów. Mury obronne sięgały 10 metrów wysokości, a w południowo-zachodnim narożu górował nad nimi ośmioboczny masyw głównej wieży, zwanej Szlachecką. Była też wieża bramna, Dom Stary z salami sądowymi i reprezentacyjnymi, oraz drewniane zabudowania gospodarcze na dziedzińcu.
Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku więziono tu jeńców krzyżackich oczekujących na dostarczenie okupu. Zamek czterokrotnie gościł sejmy – w latach 1420, 1448, 1454 i 1462.
Kazimierz Wielki traktował łęczycką warownię jako jedną ze swoich rezydencji. Po nim zamek stał się siedzibą starostów łęczyckich, ale nadal często goszczono tu polskich władców. Władysław Jagiełło przebywał w Łęczycy ponad 35 razy. To tutaj miał podobno przyjąć husyckiego posła, który ofiarował mu koronę Czech.
Od pożarów przez ruinę do odbudowy
Spokoju zamkowi nie dane było zaznać na dłużej. W XV wieku strawił go wielki pożar, po którym budowla stała w ruinie przez niemal sto lat. Dopiero w latach 1563-1565 starosta Jan Lutomirski przeprowadził generalny remont – za prawie 3000 florenów ze skarbca królewskiego wybudowano Dom Nowy wzdłuż zachodniego muru, naprawiono wieżę bramną i mury obronne.
W takim stanie zamek przetrwał do najazdu szwedzkiego. W sierpniu 1655 roku wojska generała Douglasa opanowały Łęczycę i zamek, broniąc się w nim przez ponad rok. Polacy odbili twierdzę dopiero po ciężkim ostrzale artyleryjskim w październiku 1656 – warownia znacząco ucierpiała, a samo miasto niemal całkowicie spłonęło (zachowały się tylko trzy domy). Łęczyca już nigdy nie odzyskała dawnej świetności.
Kolejna wojna ze Szwedami na początku XVIII wieku przyniosła dalsze zniszczenia. W 1788 roku runął budynek bramny. Od 1816 roku w zamku kwaterowało wojsko, wykorzystując pozostałości Domu Starego jako skład amunicji – stąd nazwa „Prochownia”, która funkcjonuje do dziś. Burmistrz miasta rozbierał mury na cegłę, mieszkańcy wykorzystywali ruiny jako źródło materiałów budowlanych. W 1841 roku miasto oficjalnie przejęło zamek, ale na szczęście interwencja konserwatorska zatrzymała dalszą dewastację.
Po II wojnie światowej w ruinach zagnieździł się łęczycki hufiec harcerski. Decydującą inicjatywę podjęła Jadwiga Grodzka, nauczycielka i działaczka społeczna – dzięki jej staraniom w 1964 roku rozpoczęto rekonstrukcję zamku, która trwała 10 lat. Odbudowano Dom Nowy, główną wieżę i część murów obronnych od strony zachodniej. Nie jest to już oryginalna średniowieczna budowla, ale daje dobre wyobrażenie o tym, jak mógł wyglądać zamek w czasach świetności.
Diabeł Boruta – nieoficjalny gospodarz
Łęczyca leżała wśród podmokłych łąk i niedostępnych bagien, często spowijały ją mgły i opary. Nic dziwnego, że mieszkańcy widzieli tu różne nieziemskie istoty – strzygi, zmory, południce. Najsłynniejszą postacią stał się jednak diabeł Boruta, który według legend zamieszkiwał podziemia zamku i strzegł tam ukrytych skarbów.
Według podań Boruta był drwalem, który za pomoc udzieloną królowi otrzymał od niego zamek w Łęczycy. Ludzie zaczęli szeptać, że korzysta z nadprzyrodzonych mocy piekielnych – tak narodziła się legenda o łęczyckim diable.
Diabeł Boruta przybiera różne wcielenia w zależności od okoliczności. Najbardziej znany to Boruta Szlachcic – przystojny mężczyzna w kontuszu i z szablą przy boku, pan zamku i jego okolic. W muzeum można zobaczyć wystawę etnograficzną poświęconą różnym wcieleń Boruty oraz legendom z nim związanym, włącznie z opowieściami o budowie kolegiaty w Tumie czy diabelskiej majówce.
Co zobaczysz na zamku dziś
Zamek jest siedzibą Muzeum w Łęczycy, które prezentuje kilka stałych ekspozycji. Część archeologiczna pokazuje historię regionu od najdawniejszych czasów. Wystawa historyczna przybliża burzliwe dzieje samego zamku i miasta. Na ekspozycji etnograficznej można poznać życie na łęczyckiej wsi oraz zobaczyć rzeźby przedstawiające diabła Borutę w różnych wcieleniach.
Zwiedzanie obejmuje odbudowane wnętrza Domu Nowego, Prochownię (pozostałość Domu Starego, gdzie dziś znajdują się kasy), a także można wejść na główną wieżę i spacerować po fragmentach murów obronnych. Z wieży rozciąga się widok na miasto i okolicę. Dziedziniec zamkowy to przestronna, brukowana przestrzeń otoczona murami – łatwo wyobrazić sobie tu tłumy na średniowiecznych sejmach albo jeńców krzyżackich oczekujących na okup.
Turnieje rycerskie – sierpniowa wizytówka
Od kilku lat w sierpniu zamkowy dziedziniec zamienia się w arenę Międzynarodowego Turnieju Rycerskiego, znanego w całej Polsce i za granicą. To jedno z największych tego typu wydarzeń w kraju – na zamku pojawiają się grupy rekonstrukcji historycznej z Polski i z zagranicy, odbywają się pojedynki rycerskie, pokazy konne kaskaderskie, pokazy łucznictwa i sokolnictwa.
Wokół dziedzińca rozstawiają się rzemieślnicy z warsztatami, stoiska z pamiątkami i jedzeniem. Dla dzieci przygotowane są warsztaty – mogą spróbować swoich sił w strzelaniu z łuku, poznać średniowieczne rzemiosła, obejrzeć rycerzy w pełnych zbrojach. Atmosfera jest autentyczna, a samo oglądanie konnych potyczek i pokazów walk wręcz robi wrażenie nawet na tych, którzy zwykle nie interesują się historią.
Dla kogo to miejsce
Zamek sprawdzi się jako punkt wycieczki rodzinnej – dzieci lubią chodzić po murach i wieżach, a legenda o Borucie dodaje odrobinę tajemniczości. Miłośnicy historii docenią zarówno same mury, jak i ekspozycje muzealne, choć trzeba pamiętać, że to rekonstrukcja z lat 60. XX wieku, nie oryginalna średniowieczna budowla.
Warto połączyć wizytę na zamku z wycieczką do pobliskiego Tumu, gdzie znajduje się wczesnośredniowieczne grodzisko (pierwsza Łęczyca) oraz archikolegiata – perła architektury romańskiej w Polsce. Niedaleko działa też skansen Łęczycka Zagroda Chłopska. Wszystkie te miejsca można spokojnie zwiedzić w ciągu jednego dnia.
Informacje praktyczne – godziny otwarcia i dojazd
Muzeum w Łęczycy działa sezonowo. W sezonie letnim (kwiecień–październik) zamek otwarty jest od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00-17:00. W sezonie zimowym (wrzesień–marzec) godziny są krótsze: wtorek–piątek 10:00-16:00, sobota–niedziela 10:00-15:00. Poniedziałki zawsze są wolne od zwiedzania.
Bilet wstępu obejmuje zwiedzanie wszystkich ekspozycji oraz wejście na wieżę i mury. Dokładne informacje o cenach najlepiej sprawdzić bezpośrednio przed wizytą – muzeum można kontaktować pod numerem telefonu +48 506 175 934 lub +48 509 748 693 (obsługa turystyczna), a także mailowo: [email protected].
Zamek znajduje się przy ulicy Zamkowej 1 w Łęczycy. Dojazd samochodem z Łodzi zajmuje około godziny, z Warszawy niecałe dwie godziny. W centrum miasta są parkingi – zamek leży tuż obok Starego Miasta z zachowanym średniowiecznym układem ulic i rynkiem z odrestaurowanym ratuszem. Na samo zwiedzanie warto przeznaczyć około 1,5-2 godzin, chyba że trafi się na dzień z turniejami rycerskimi – wtedy można zostać znacznie dłużej.
Na terenie zamku działa restauracja „Stara Prochownia”, gdzie można zjeść obiad w klimatycznych wnętrzach. Menu nawiązuje do regionalnych smaków, a sama lokalizacja – w murach średniowiecznej warowni – dodaje posiłkowi charakteru.